Deze week kreeg DEN bezoek van Bertil Voogd (servicemanager) en Gerard Kuys (informatiearchitect) van Bibliotheek.nl. Deze club is dit jaar ontstaan vanuit de ontvlechting van de Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB).

Bibliotheek.nl helpt bibliotheken innoveren en dat vormt een overeenkomst met één van de hoofdtaken die DEN heeft voor het cultureel erfgoed. Hoewel bibliotheken binnen het beleid van OCW niet onder cultureel erfgoed vallen, zijn er wel veel raakvlakken. We spreken zelfs van erfgoedbibliotheken: (universitaire) bibliotheken met bijzondere collecties.

Qua werkwijze is er wel een verschil. DEN stelt als kenniscentrum instellingen in staat om zelf organisatie, infrastructuur en dienstverlening aan te passen aan de digitale maatschappij. Met behulp van standaarden ontstaat een Digitale Collectie Nederland als combinatie van het aanbod van afzonderlijke instellingen. Bibliotheek.nl heeft de opdracht om centraal de benodigde infrastructuur op te bouwen waar de afzonderlijke bibliotheken dan gebruik van maken. Meer een soort service center dus. Toch moet ook zo’n gezamenlijke infrastructuur duurzaam en uitwisselbaar zijn en dus zijn standaarden ook voor bibliotheek.nl een onmisbaar instrument. Kennisuitwisseling met DEN over standaarden dus.

Maar het gesprek ging ook over aansluitende dienstverlening. Zo zou het mooi zijn als gebruikers van de Nederlandse Bibliotheek Catalogus (werktitel van één van de centrale diensten van bibliotheek.nl) ook erfgoed vinden. Sowieso zie je regionaal een ontwikkeling waarbij bibliotheken met hun vele bezoekers en centrale plek in de gemeenschap functioneren als extra toegangspoort voor de inhoud en kennis van musea, archieven en andere collectiebeheerders.

Bibliotheek.nl is als centrale partij ook  een mogelijk doorgeefkanaal (aggregator) voor bibliotheekinformatie aan Europeana. Als kritisch deelnemer van de werkgroepen, heeft DEN goed zicht op de ontwikkeling binnen Europeana. Het project heeft de ambitie een oplossing te vinden voor een gezamenlijk aanbod vanuit de diverse domeinen van culturele informatie. Het Europeana Data Model (EDM) gebruikt daarvoor onder meer onderdelen van FRBR. Laat dit nu juist ook het datamodel zijn waarmee bibliotheek.nl het vinden en verkrijgen van informatie via bibliotheken wil verbeteren.

Het gesprek was een nuttige eerste informatieuitwisseling tussen de wereld van bibliotheek en die van het erfgoed. Beiden kunnen van elkaar leren en elkaar versterken. De contacten kunnen de komende tijd intensieveren aangezien een deel van de mensen van bibliotheek.nl in de KB buren worden van DEN; en ook nog eens in het voormalige kantoor van Europeana…..

Vorige week presenteerde Enno Meijers het onderzoek ‘Stapsgewijs naar Duurzame Toegang‘, dat hij in opdracht van de Zeeuwse Bibliotheek heeft uitgevoerd. Hij werd er tevens Master of Business Informatics mee, gefeliciteerd Enno!

Ikzelf en Inge Angevaare van de NCDD (lees hier haar blog over de bijeenkomst die ik helaas moest missen) hebben al een tijdje meegelezen met het onderzoek. Nu was dan eindelijk het moment van presenteren en feliciteren!

Stap voor Stap
Het onderzoek was een speurtocht naar hoe een kleine en middelgrote instelling duurzame toegankelijkheid vorm kan geven. De Zeeuwse Bibliotheek is een prachtig voorbeeld van een middelgrote instelling met een grote diversiteit aan collecties (kranten, foto’s, archiefmateriaal, audiovisueel materiaal etc.), die innoveert en ook haar collecties op de lange termijn toegankelijk wil houden. Een ideale testcase dus!
Enno schrijft dat er al een breed scala aan normen, richtlijnen, beleidskaders, toetsinginstrumenten en best practices beschikbaar is, maar dat deze te weinig aanknopingspunten voor kleinere en middelgrote instellingen biedt om praktisch aan de slag te gaan met het verbeteren van de duurzame toegang. En het doel was deze kloof te overbruggen.

En DE BASIS duurzaamheid dan?
Helaas schaart Enno hier ook DE BASIS voor duurzaamheid onder. Nu ben ikzelf betrokken geweest bij de ontwikkeling daarvan en bij de totstandkoming is er voor gekozen om te focussen op de organisatorische processen (mandaat en wijs een persoon binnen je organisatie aan, maak er een structurele post van op de begroting, en meer van die dingen), omdat de inschatting was dat de meeste organisaties daar zouden kunnen starten. De technische praktische uitwerking beperkt zich inderdaad tot het aanbevelen van OAIS en TRAC.
Ik sta nog steeds voor DE BASIS voor duurzaamheid, want het inrichten van de organisatie is een sleutel tot duurzame toegankelijkheid. Maar ik hoor ook graag hoe anderen daar over denken, dus neem contact met me op. Feedback kan DE BASIS alleen maar beter en praktischer maken.
In de aanbevelingen van het onderzoek is de mogelijkheid om DE BASIS voor duurzaamheid en het stappenmodel te combineren ook opgenomen. Vervolgafspraken zijn gemaakt.

Charles Dollar, Maturity Models en Strategisch stappenmodel
Het onderzoek probeerde een strategisch stappenmodel te ontwikkelen dat kleinere erfgoedinstellingen in staat moet stellen om stapsgewijs de risico’s op verlies van digitale informatie te verminderen. Enno heeft daarbij samengewerkt met digitale duurzaamheid pionier Charles M. Dollar.
Charles Dollar werkt al sinds de jaren 80 aan duurzame toegankelijkheid toen het nog in de kinderschoenen stond. Charles Dollar past het Capability Maturity Model, dat veel gebruikt wordt in bijvoorbeeld software-ontwikkeling, toe op duurzame toegankelijkheid. Ik moet zeggen dat ik erg gecharmeerd ben van dat model. Het maturity model gaat uit van 5 niveau’s (van level 1 – initieel - naar level 5 – optimizing-) en analyseert daarbij op verscheidene aspecten (organisatorisch, technisch, etc.). Het goede van dit model is dat het kan werken als een spiraal naar boven. Het doet me ook denken aan een computergame. Als alle opdrachten zijn volbracht, op naar het hogere level.

De Zeeuwse Bibliotheek en het volwassenheidsmodel
Een grotere en beter leesbare versie uit de presentatie van Enno Meijer is te vinden op het blog van Inge.

Het strategisch stappenmodel
Een belangrijk uitgangspunt van het onderzoek was het reduceren van de complexiteit van het proces. Sleutel voor dit stappenmodel is het verkleinen van het probleemgebied, door afbakening van de tijdshorizon (werk met periodes van 5 jaar), de complexiteit van de data (prioriteer bijvoorbeeld van eenvoudig naar complex), de functionaliteit en de betrouwbaarheid van voorzieningen. Het zijn toch een flink aantal stappen geworden, maar deze stappen zijn wel erg praktijkgericht. Het instrument is nog niet uitontwikkeld. De komende tijd gaat Enno dan ook met diverse mensen aan de slag om er een praktisch stappenplan van te maken dat kleine en middelgrote instellingen over het digitale duurzaamheidsravijn kan begeleiden!

Follow-up
In het najaar gaat Enno met de NCDD en DEN een follow-up geven aan dit onderzoek. Houd onze websites in de gaten en neem vooral ook contact op met Enno Meijers ((h.j.meijers@gmail.com). En lees dit waardevolle onderzoek, dat ons weer dichter brengt naar duurzame toegang tot cultureel erfgoed!

De wereld van het “Nieuws van Vandaag, Gisteren en Eergisteren” is buitengewoon dynamisch.

Nieuwsportaal/Nijsportaal
De Zeeuwse Bibliotheek in Middelburg is gestart met Nieuwsportaal Zeeland. Samenwerkingspartner Tresoar is in het hoge noorden begonnen met Nijsportaal Fryslân. Het project is gefinancieerd door OCW en moet een model opleveren dat in heel Nederland kan worden toegepast.

De beide erfgoedpartijen werken hierbij op een gekozen thema samen met kranten en omroepen in hun provincie aan het nieuws van vandaag en gisteren. Een spannend experiment!

In Zeeland werken de Provinciale Zeeuwse Courant, Omroep Zeeland en de Zeeuwse Bibliotheek samen aan het onderwerp ‘Krimp’, over de gevolgen van deze demografische ontwikkeling voor onderwijs, wonen en zorg in de provincie.
In Fryslân werken het Friesch Dagblad, Omrop Fryslân en Tresoar samen aan het thema ‘de Waarde van de Weide’, over het innovatieve vermogen van de Friese landbouwsector.

De media besteden ieder vanuit hun eigen verantwoordelijkheid, onafhankelijkheid, opdracht en deskundigheid aandacht aan het gekozen onderwerp/thema. Dit gebeurt dmv nieuwsartikelen, commentaren, presentaties, beeld en geluid. Digitale (nieuws)media vervullen hierbij een belangrijke rol. De taak van de Zeeuwse Bibliotheek en Tresoar is die van het ontsluiten, selecteren en beschikbaar stellen van betrouwbare, controleerbare (digitale) informatie. Op deze wijze kan verdieping van het behandelde thema voor de geïnteresseerde nieuwsconsument ontstaan.

Duurzame toegankelijkheid van digitale collecties kranten

Nieuwsuitzending van het Digital Preservation project Planets over newspaper preservation.

Historische kranten website binnenkort online
En binnen een kleine maand wordt de webdienst Historische Kranten Online van de KB gelanceerd. Een nieuwe webdienst met één miljoen digitale krantenpagina’s uit de periode 1618-1940. Deze verzameling wordt in etappes aangevuld, ook met materiaal uit de periode 1940-1995. Eind 2011, als het project wordt afgesloten, zal de website uiteindelijk het totaal van acht miljoen historische krantenpagina’s bevatten.

Op 27 mei is er een symposium over deze dienst en de waarde van kranten voor (historisch) onderzoek en de nieuwe mogelijkheden die online databanken bieden.

KB en Nationaal Archief Suriname digitaliseren historische Surinaamse kranten
Niet alleen Nederlandse kranten worden gedigitaliseerd. Op 15 april 2010 hebben vertegenwoordigers van de Koninklijke bibliotheek (KB), en het Nationaal Archief Suriname (NAS) een samenwerkingsovereenkomst ondertekend om 34 Surinaamse krantentitels te digitaliseren. De gedigitaliseerde kranten komen voor iedereen online beschikbaar op de website van de KB. De gedigitaliseerde Surinaamse kranten gaan deel uit maken van de KB-webdienst Historische kranten die vanaf vrijdag 28 mei 2010 online is.

Meer informatie in het themadossier Digitalisering Historische Kranten

Europeana heeft eindelijk haar Public Domain Charter gepubliceerd (alweer twee weken geleden). Het heeft geruime tijd op zich laten wachten omdat het document veel discussie opriep, met name bij de musea. Maar nu is het er dan toch. Persoonlijk ben ik erg blij dat er in Europa hard gewerkt wordt aan het concept “public domain/publiek domein”, door Europeana’s Charter, maar ook door het Europese Thematic Network Communia dat een Public Domain Manifesto heeft geschreven. Het Charter is voor een groot deel op dit Manifesto gebaseerd.

Wat is public domain/publiek domein?
Het concept Public domain wordt door Communia en Europeana toegepast op, (digitaal) Cultureel Erfgoed dat:

• niet meer onder auteurswetgeving valt, omdat de termijn (70 jaar na overlijden rechthebbende) is verstreken
• vanwege zijn aard, bijv. overheidsinformatie, valt onder Public Domain/Publiek domein en openbaar toegankelijk is/moet zijn.

Waar gaat de discussie over?
Er bestaat onder erfgoedinstellingen een zekere terughoudendheid en wellicht ook angst dat Public Domain/Publiek Domein betekent dat zij hun digitale collecties gratis en voor niets moeten weggeven aan wie maar wil, dat derden dit commercieel kunnen/zullen exploiteren en dat instellingen hun eigen inkomsten uit verkoop van (hi-res) digitaal materiaal zullen verliezen.
Deze discussie raakt ook aan innovatie van businessmodellen van instellingen.

In het Charter van Europeana staat dan ook expliciet opgenomen dat het niet bedoeld is om instellingen commerciële exploitatie van publiek domein materiaal te bemoeilijken. Een mogelijkheid is bijv. alleen lo-res materiaal beschikbaar te stellen voor openbare toegankelijkheid en hi-res materiaal te verkopen. De discussie over eventueel verlies van inkomsten wordt bemoeilijkt door ontbrekende cijfers over hoeveel inkomsten instellingen overhouden aan de verkoop van digitaal materiaal. De mensen die ik erover spreek geven meestal aan dat het “peanuts” is.

In de VS waar het concept Public Domain veel sterker leeft is al veel aandacht besteed aan gebruikersvoorwaarden/licenties. Een voorbeeld hiervan zijn de user guidelines van NASA die een onderscheid maken tussen commercieel en niet-commercieel (her)gebruik. Bij deze wil ik instellingen oproepen een reactie achter te laten!

Waarom een Charter en een Manifesto?
Waarom maken mensen zich toch zo druk over Publiek Domein? Het Charter en het Manifest zijn beide geschreven vanuit het perspectief dat het uitermate belangrijk is voor onze maatschappij – de burgers, onderwijs en wetenschap, kortom de kenniseconomie en kennismaatschappij – dat de bronnen waarop onze maatschappij is gegrondvest zo breed mogelijk toegankelijk zijn. Ons gezamenlijk verleden en cultuur, bewaard door de “memory institutions” moet geraadpleegd kunnen worden.

Dit kan binnen de muren van de instelling, maar het internet is voor de meesten tegenwoordig de belangrijkste bron van informatie. Cultureel erfgoed moet gevonden worden. Dit kan op de eigen website van de instelling, maar dit kan ook binnen grote portals als bijv. Europeana of Wikipedia/media die voor een bredere verspreiding kunnen zorgen.

Het Charter & het Manifesto zijn bedoeld om het debat op gang te brengen. Ik hoop van harte dat het gebeurt!

Voor cultuurhistorisch onderzoek zijn tijdschriften van historische verenigingen, heemkundekringen en archeologische werkgroepen een belangrijke bron van informatie. Het vinden van bruikbare artikelen binnen de vaak zeer diverse en doorgaans slechts in kleine kring verspreide media, stelt onderzoekers echter wel voortdurend op de proef.

Sabine, oftewel Stichts Bibliografisch Netwerk Utrecht, heeft zich tot doel gesteld om zo’n 3500 artikelen uit tijdschriften van historische verenigingen en stichtingen die actief zijn in de provincie Utrecht te digitaliseren en doorzoekbaar te maken.

De 3500 artikelen worden toegevoegd aan de bibliografische internet-database waarin reeds 40.000 titels zijn opgenomen van publicaties die de Utrechtse cultuur en geschiedenis behandelen.

… to (web)archive!

“The UK’s online heritage could be lost forever if the government does not grant a “right to archive”, a group of leading libraries has said”.

Britse bibliotheken zijn actie aan het voeren om de wetgeving voor webarchivering aan te passen. Dit om te voorkomen dat “de digitale middeleeuwen” werkelijkheid worden. Bibliotheken en alle instituten die willen webarchiveren, worden belemmerd door auteurswetgeving, die niet is toegerust voor de moderne internettijd.

Volgens de huidige wet is het noodzakelijk om individueel toestemming te vragen om een website te mogen archiveren. Dit is weer net zo arbeidsintensief en tijdrovende bezigheid als bij de verweesde werken (al zijn de rechthebbenden daar nauwelijks op te sporen). Dit betekent dat ongeveer 1% van de Britse websites gearchiveerd kan worden, dat zijn er zo’n 6.000.

De groep bibliotheken wil opheldering over toepassing en voorwaarden van the Legal Deposit Libraries Act. Deze wet is 2003 al aangepast om het wettelijk depot voor publicaties ook te laten gelden voor digital (online) materiaal. Maar er is onduidelijkheid over hoe de wetgeving in de praktijk kan worden toegepast en of webarchivering toelaatbaar is. De bibliotheken willen nu duidelijkheid.

Ook de Koninklijke Bibliotheek in Nederland wordt geconfronteerd met auteurrechtelijke beperkingen voor webarchivering. DEN is ook benieuwd naar andere ervaringen van Nederlandse erfgoedinstellingen.

• Het Britse Webarchive
• Webarchiving program van de British Library

Uw verslaggever schrijft een paar dagen terug nog over het Franse megamassadigitaliseringsplan of hij wordt meedogenloos door de Hollandse werkelijkheid ingehaald. De KB heeft namelijk in haar beleidsplan 2010-2013 bekendgemaakt al haar boeken en tijdschriften vanaf 1470 te digitaliseren. Citaat: “Wij digitaliseren alle Nederlandse boeken, kranten en tijdschriften vanaf 1470.” En: “in 2013 is 10% van alle Nederlandse boeken, kranten en tijdschriften gedigitaliseerd (60 miljoen pagina’s door de KB, 13 miljoen pagina’s door derden).”

De laatste zinsnede – “13 miljoen pagina’s door derden” – is natuurlijk erg interessant. Van wie zijn al deze pagina’s en worden die dan op één platform (portal?) ontsloten? Ja, als ik het goed begrijp. De ambitie in het KB beleidsplan om te komen tot een nationale informatie-infrastructuur waarin “iedereen integraal [kan] zoeken in het gehele papieren en digitale bezit van de Nederlandse wetenschappelijke en openbare bibliotheken” is misschien wel minstens zo opvallend als het massadigitaliseringsplan. In 2013 zou een gebruiker alle digitale content in de Digitale Bibliotheek Nederland moeten kunnen doorzoeken en – al dan niet tegen betaling – kunnen raadplegen. Daarbij wordt er ook buiten de bibliotheeksector gekeken aangezien er gesprekken gaande zijn met het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid en het Rijksmuseum. Kortom, veelbelovende en schitterende vergezichten!

De grote niet-genoemde in het beleidsplan is Google (nu vooruit: één keer). Kan de KB dit megaproject helemaal af met “wat” extra geld van de overheid? In mijn eerdere blog over de Franse digitaliseringsplannen citeerde ik reeds de vijf, zeer lezenswaardige, aanbevelingen van Nick Poole (Collections Trust). Nummer 2 van zijn aanbevelingen: “Work with media providers (including, yes, Google) with existing market share”. Ook hier is het erg interessant om te zien welke kant het de komende jaren op zal gaan: gaat de KB de “Franse weg” bewandelen en Google “negeren” of zal er uiteindelijk toch met de Grote Informatie Gigant worden samengewerkt?

Lees vooral het hele beleidsplan voor verdere andere spannende plannen en prachtige vooruitzichten: nationale bibliotheekpas, verregaande e-depot plannen, digitaliseren-on-demand, auteursrechten, wat-al-niet. Ter afsluiting verwijs ik u graag naar een IP interview met KB-directeur Bas Savanije over de achtergronden van het plan.

In Le Monde is het recordbedrag genoemd van het Franse, door Sarkozy aangekondigde, digitaliseringsplan dat Google’s opmars moet stuiten: 750 miljoen euro. Het gaat daarbij niet alleen om digitalisering van boeken, maar ook om de numérisation van audio-visuele en museum objecten. Een aantal grote instituten zijn uitgenodigd deel te nemen: Bibliothèque nationale de France (BNF) voor de boeken, het Centre national du cinéma et de l’image animée (CNC) voor films, het Institut national de l’audiovisuel (INA) voor de de radio en televisie en tenslotte een aantal grote musea (onder andere het Louvre, Orsay en Centre Pompidou).

De aankondiging, in augustus 2009, van de BNF dat het met de reguliere overheidsbudgetten nooit zou lukken de boekencollecties compleet te digitaliseren en daarom ging onderhandelen met Google, lijkt haar vruchten te hebben afgeworpen. Sarkozy heeft, volgens Le Monde, de BNF verboden nog verder te onderhandelen met Google. De BNF hoopt 140 millioen uit het totale fonds los te peuteren.

Opvallend is verder in dit artikel is dat Nederland wordt genoemd (“les Pays-Bas de 90 millions juste pour l’audiovisuel”, of wel Beelden voor de Toekomst, dat in werkelijkheid 154 miljoen heeft ontvangen) en dat Bruno Racine, directeur van de BNF, verwacht dat door dit megaproject de kloof in Europeana tussen Franse digitale bronnen en de rest van het benedenmaats presterende Europese erfgoedveld enkel groter zal worden (nu al zou 50% van alle boeken in Europeana uit Gallica komen, de digitale boekenverzameling van de BNF).

Tenslotte een hartverwarmend pleidooi van Nick Poole, werkzaam bij het Britse Collections Trust, om dit enorme bedrag wijs te besteden. Zijn vijf aanbevelingen (“pleas-from-the-heart”) wil ik u niet onthouden:

1. Don’t pay for content without paying for the infrastructure to make use of and preserve it
2. Work with media providers (including, yes, Google) with existing market share
3. Allow people to use public funds to pay for rights clearance and licenses
4. Require people to clear content for maximal use including aggregation and open sharing/use
5. Let people spend the money to care for their Digital collections the way they do their physical ones

Op het kruispunt van Opac en Semantisch Web, is de vraag of “Classified Information” gaat betekenen of informatie gevonden zal worden of niet. Het UDC consortium ziet in ieder geval veel mogelijkheden voor UDC. De titel van het Internationale UDC seminar 2009 sprak voor zich: Classification at a crossroads: Multiple directions to usability.

Universele Decimale Classificatie (UDC)
UDC is een internationaal universeel classificatieschema. Het is begin 20e eeuw ontwikkeld door Henri Lafontaine en Paul Otlet (wiens naam vrijdag ook werd genoemd door collega Robert in De schoonheid van een cataloguskaartje).

UDC is universeel omdat het alle bekende begrippen/concepten in een allesomvattend schema probeert te classificeren. Sommige bibliothecarissen kunnen zeker onder het begrip megalomaan geclassificeerd worden. Otlets doel was alle kennis van de wereld te verzamelen en doorzoekbaar te maken.

Het UDC geeft de vrijheid om een onderwerp vanuit meerdere (hoofd)rubrieken te classificeren en maakt facetnavigatie mogelijk. Een ander zeer belangrijk aspect van UDC is ook de meertaligheid (39 talen). Een ander bekend universeel classificatieschema is DDC (Dewey Decimal Classification) waarvan OCLC eigenaar is.

Over KOS, SKOS en het Semantisch Web
UDC en DDC zijn beide in hedendaagse terminologie een KOS (Knowledge Organisation Systems) en KOS-sen zijn zeer belangrijk voor het Semantisch Web, het zijn zeer rijke gestructureerde informatiesystemen. KOS-sen zijn essentieel om de backbone te vormen van Semantisch Web.

Het Semantisch Web wil intelligente verbindingen kunnen leggen. Dit kan als de (aard van de) relaties tussen de verschillende objecten/concepten duidelijk zijn en vastgelegd zijn, zodat computers dit daarna (razendsnel) kunnen analyseren.
Door het koppelen van zeer gestructureerde KOS-sen kan dit mogelijk gemaakt worden. Indien UDC gemapt kan worden met bijvoorbeeld DDC en LCSH (Library of Congress Subject Headings) zou dat een mooie backbone zijn voor inhoudelijke ontsluiting.

Naast KOS is er ook nog SKOS ontworpen door W3C. SKOS staat voor Simple Knowledge Organisation System. SKOS is speciaal ontworpen om woordsystemen vast te leggen zoals thesauri, classificatieschema’s, taxonomieën en folksonomieën. Lees verder over SKOS: Een makkelijke vorm om uw kennis te organiseren.

Terug op het kruispunt

“UDC is not the mystery, but cataloguing rules are”

UDC is ontworpen om alle kennis van de wereld doorzoekbaar te maken en het Semantisch Web is hetgene dat op dit moment dit oude (doch nog steeds megalomane) ideaal het dichtst benaderd. Tenminste als we Google buiten beschouwing laten (maar die gebruikt andere zoektechnieken). Maar het is de vraag of UDC zich uit (traditionele bibliotheeksystemen en) betalende licentiesystemen kan “bevrijden”. Op het congres was er een luide roep van de (semantisch) webgemeenschap en informatiewetenschappers om UDC vrij te geven. Het UDC consortium wil daar tot zekere hoogte gehoor aangeven door 2000 Core-termen vrij te geven.

Maar het onderhouden van KOS-sen kost heel veel inspanning, mensen en geld. En de paradox is dat door de opkomst van het web hier steeds minder geld voor vrijgemaakt wordt omdat het onderhouden van zoiets ouderwets als een classificatieschema in het internettijdperk niet meer als noodzakelijk wordt gezien. Maar het tegendeel blijkt, KOS-sen kunnen een drijvende kracht blijken van Web 3.0.

At random: chaos en orde
Informatiespecialisten, bibliothecarissen en semantisch webmensen blijken een ding gemeen te hebben: ze hechten erg aan orde en hebben een hekel aan chaos.

De openingslezing van Keynotespeaker Dagobert Soergel had als titel: Illuminating Chaos en ook W3C’s semantische woordkeus spreekt boekdelen “From Chaos, Order: SKOS Recommendation Helps Organize Knowledge (2009-08-18)”. Ik mag toch niet hopen dat de uitvinder van het World Wide Web en tevens directeur van W3C Tim Berners-Lee het Web inmiddels synoniem ziet aan chaos!

Wie meer of liever gezien het onderwerp natuurlijk toch maar alles wil lezen. Van het congres zijn de de samenvattingen en presentaties online beschikbaar.

Weet u het nog?

“They highlighted the need to adapt Europe’s still very fragmented copyright legislation to the digital age, in particular with regard to orphan and out-of-print works.”
- EU hoorzitting over Google Books Settlement

Op 19 oktober ging er een persbericht uit dat de Europese Commissie (EC) het onderwerp verweesde werken op de agenda had gezet en op 26 oktober hield de EC een Public Hearing (openbare hoorzitting) over verweesde werken. DEN was ook uitgenodigd, naar aanleiding van de reactie op het Groenboek.

Waarom interesseert de EC zich voor verweesde werken?

“Verweesde werken zijn werken waarvan de maker/auteur/rechthebbende niet bekend is of niet te achterhalen is. Het kan dat de maker anoniem is, het kan zijn dat het adres (of dat van de erven) niet te achterhalen valt. Maar strikt genomen vallen deze werken onder het auteursrecht en dat geldt tot 70 jaar na de dood van de maker.

Bibliotheken, musea en archieven hebben veel verweesde werken in hun collecties, maar willen ze wel graag openbaar maken op het internet. En dat is problematisch onder de huidige auteurswetgeving.”
- Wat zijn verweesde werken?

Google en Europeana zijn de voornaamste aanleidingen om dit onderwerp op Europees niveau te bespreken. De kenniseconomie en kennissamenleving zijn sterk gebaat bij een zo ruim mogelijke toegankelijkheid tot wetenschappelijke informatie en cultureel erfgoed.

De openbare hoorzitting
De openbare hoorzitting bestond uit 3 panels met in totaal 21 sprekers die allemaal 7 minuten spreektijd kregen om hun standpunten voor het voetlicht te brengen en 3 Q&A rondes waarin de 80 toehoorders ook de mogelijkheid kregen om (schriftelijke) vragen te stellen. De sprekers waren een mix van nationale bibliotheken en koepelorganisaties, Europese en nationale collectieve beheersorganisatie’s (CBO’s), uitgevers en een consultant die de uiteenlopende standpunten vertegenwoordigden.

Een (zeer) uitgebreid verslag dat alle standpunten aan het woord laat, kunt u lezen in het Themadossier Auteursrechten en in Verweesde werken.

De hoofdpunten

Een Europese of nationale oplossing?
Pleidooien voor Europees geharmoniseerde wetgeving kwamen uit de hoek van de bibliotheken en Eblida, European Broadcasters Union, de wetenschap, JISC en INRIA en de Open Rights Group (burgers). Dit om de huidige ondoorzichtige en versnipperde auteursrechten, die vaak zijn ondergebracht bij vele CBO’s te stroomlijnen. Alleen in Nederland zijn er al zo’n 18 CBO’s (Buma Stemra, Lira, Pictoright, …), vermenigvuldig dit met minimaal een factor 27 (lidstaten) en je hebt een omvangrijk rechtenbeheerprobleem. CBO’s en uitgevers zijn meer verdeeld, verkiezen nationale en/of Europese oplossingen. Met name de uitgevers promoten ARROW als oplossing. ARROW is een EU-project waarin bibliotheken samenwerken met uitgevers en CBO’s. De meeste Franse organisaties zetten voorlopig nog in op de aanstaande herziening van de Franse auteurswetgeving die voor het voorjaar 2010 is gepland.

Wettelijke beperking, (extended) collective licensing of bilateraal onderhandelen?
Het zal niemand verbazen dat de meeste bibliotheken en de wetenschap, aangevuld met Google en de burgerrechten, pleitten voor een wettelijke beperking van het auteursrecht voor verweesde werken. In de meest verregaande beperking zouden bibliotheken (en andere non-profit kennisinstellingen) verweesde werken dan gewoon mogen publiceren. Daar kunnen eventueel voorwaarden aan worden verbonden, bijvoorbeeld alleen voor wetenschap en/of onderwijs, of alleen niet-commercieel interessant materiaal. Uitgeverskoepels zijn over het algemeen voor directe overeenkomsten (bi-laterale) onderhandelingen, dus ook met bibliotheken. ARROW wordt gezien als de belangrijkste ontwikkeling. Een enkele uitgever prefereert een licentiessysteem. Bij licentiesystemen zijn CBO’s over het algemeen als onderhandelingspartner betrokken. Scandinavië kent een systeem van extended collective licensing, wat vaak als voorbeeld wordt gezien. CBO’s zijn over het algemeen tegen de wettelijke beperking en hebben een voorkeur voor een nationale oplossing en/of (extended) collective licensing systemen.

Registers met auteursrechtelijke informatie
Over het algemeen was iedereen het eens dat er databases/registers moesten komen waarin auteursrechtelijke informatie snel op te zoeken valt (“clearen”). Het gebrek en de ondoorzichtigheid hieraan bemoeilijkt rechtenafhandeling. Er zijn daarnaast (te) veel CBO’s, hun databanken zijn nauwelijks toegankelijk en ze zijn ook niet aan elkaar gekoppeld. Voor internationale rechtenafhandeling (rights clearance) is de situatie helemaal moeilijk. Dit is al een probleem voor gewone rechtenafhandeling (rights clearance), maar voor verweesde werken wordt de situatie nog ingewikkelder. Er is nauwelijks goede informatie over verweesde werken te vinden, omdat deze al helemaal niet opgenomen zijn in al bestaande databases. Want ook CBO’s vertegenwoordigen geen rechthebbenden die niet vertegenwoordigd zijn (omdat ze geen weet hebben van auteursrecht of onvindbaar zijn).

Er klonk een stevig pleidooi uit meerdere hoeken om een onafhankelijk overheidsorgaan (nationaal of internationaal) dat (informatie over) rechthebbenden en verweesde werken registreert. ARROW is een project waarin wordt geprobeerd deze informatie samen te brengen en toegankelijk te maken. Al werd ook duidelijk dat nog niet bepaald is wat de voorwaarden tot toegang zullen worden en wat het businessmodel zal worden.

Maar er was ook een algemene roep om goede informatie voor rechtenafhandeling, omdat de huidige praktijk (de zoektocht Due Diligence Search) zeer duur, weerbarstig enzovoorts, blijkt. Google ging het verst door te stellen dat als een werk niet in ARROW is opgenomen, zij het als verweesd beschouwen en dan kan het wat hun betreft naar het “Google Weeshuis”. Bernard Lange van Inria poneerde de stelling dat de Conventie van Bern moest worden aangepast en dat mensen pas auteursrecht kunnen doen gelden als zij zich (ergens) geregistreerd hebben.

Overig
Met name Google drong aan dat (nieuwe) wetgeving rechtsgaranties moet bieden. CBO’s kunnen op zijn hoogst een vrijwaring bieden, maar er is geen duidelijkheid (zeker niet Europees) wat de rechtsgeldigheid daarvan is, omdat CBO’s onvindbare rechthebbenden ook niet vertegenwoordigen.

Wat de Europese Commissie voor stappen zal ondernemen, blijft spannend.