Maandag was ik te gast bij het Regionaal Archief Nijmegen(RAN). Het RAN wil meer gebruik maken van de mogelijkheden van het internet en organiseert een serie interne studiemiddagen om ideeën en kennis op te doen en daar onderling over te discussiëren. Gezamenlijk richtpunt: een RAN 2.0.

Voor de aftrap waren ook medewerkers van andere erfgoedinstellingen in Nijmegen uitgenodigd: de bibliotheek, de archeologische dienst, het museum. Prima idee natuurlijk, als je er vanuit gaat dat het maatschappelijk belang van erfgoed primair ligt in het versterken van de gemeenschap. De verschillende instellingen hebben kennis en collecties die betekenis hebben voor Nijmegen en omgeving en dat is ook de reden waarom de lokale overheid de erfgoedorganisaties ondersteunt.

Om het gezelschap te inspireren waren sprekers van buiten gevraagd: Martijn Stevens over musea, Christian van der Ven over (andere) archieven en ikzelf over bibliotheken. De presentaties van Christian en mijzelf zijn gepubliceerd op de blog van het RAN, een eerste 2.0 instrument.

Aan het einde van mijn verhaal, raakte ik ook nog kort aan het belang van businessmodellen als hulpmiddel om organisatieveranderingen te stimuleren én om de nieuwe dienstverlening onderhoudbaar te maken. Alle aanwezigen hadden een zelf ingebonden exemplaar (de eerste druk is uitverkocht) van de publicatie ‘Business Model Innovatie Cultureel Erfgoed’ gekregen en ik vermoed dat een aantal het ook echt gelezen hadden.

Met de aandacht voor nut en noodzaak van businessmodel innovatie richtte ik mij toch in eerste instantie op het management van RAN en de andere aanwezige instellingen. Voor de anderen is het veel effectiever om toch vooral creatief te zijn en die creativiteit vervolgens gezamenlijk in te passen in een digitale strategie: ‘Waar willen we als regionaal archief in Nijmegen naartoe?’

Opvallend vond ik dan ook dat het Informatieplan van het RAN (looptijd 2008-2011) geen rol speelde tijdens de bijeenkomst. Terwijl in het informatieplan toch al een digitale strategie is vastgelegd. Is die dan achterhaald? Is het plan vergeten? Of is het gewoon ondoenlijk om ik deze dynamische wereld iets zinnig te zeggen over de toekomst?

Aan creativiteit geen gebrek. Projectleider Ernest Verhees lanceerde het idee om elke dag de actualiteit in de Gelderlander te relateren aan materiaal in het archief. Prima! Maar welke strategische doelen worden daarmee gediend: bekendheid voor het archief? Voor de collectie? Meer hits op de website? Verkoop van reproducties van foto’s van historisch Nijmegen? Maak het expliciet en meet het.

Verder denkend kwam ik al gauw op waardecreatie. Is de verdieping interessant voor de lezer van De Gelderlander? Zo ja, dan wordt website van De Gelderland door de referenties naar het archief meer waard. In dat geval kunnen journalisten wellicht initieel bepalen of hun artikelen zich lenen voor historische contextualisering. Misschien met een beetje instructie door iemand van het archief kunnen ze ook al een eerste selectie maken van interessante verwijzingen in de beeldbank van het archief. Dat zou het archief heel veel werk besparen en een nieuwe ‘heavy user’ voor de beeldbank opleveren.

Partners, efficiency, opbrengsten, doelgroepen, hmmm… dat klinkt toch wel weer erg als businessmodellen.

Hoe houdbaar is het e-book als medium? Hierover plaatste Bert Berenschot op de Nederlandse discussielijst voor bibliothecarissen en informatiespecialisten NEDBIB-L een interessant bericht. Hij concludeert, naar aanleiding van een recente e-mailwisseling met Bol.com “het digitale boek zoals nu bij Bol.com aangeboden is een vluchtig medium”.

De online boekenwinkel verbindt aan de verkoop van e-books de restrictie dat een aangeschaft e-book maximaal zes keer mag worden gedownload. Berenschot hierover:

“In de loop der jaren zal ik dus ooit het boek kwijt raken door zowel aanschaf van nieuwe readers (kunnen kapot gaan of gestolen worden) of nieuwe pc’s. Plus daarbij dat mijn vriendin het boek natuurlijk op haar eigen reader moet kunnen lezen (net zoals zij een door mij aangeschaft papieren boek ook moet kunnen lezen): telt ook weer mee bij die zes keer. Het e-book moet ik dus beschouwen als iets dat niet definitief in mijn bezit is?”

Wel gekocht, maar niet de baas over de aankoop. Het is duidelijk dat boekverkopers en uitgevers wat betreft e-books nog zoekende zijn naar een geschikt businessmodel, maar daarmee zitten ze de welwillende klant in de weg. Ze lijken vooral de lijn van de muziekindustrie te volgen. Die brengen allerlei beperkingen in het digitale gebruik van legaal gedownloade muziek aan. Dat maakt het voor de klant wel verwarrend, die is in de veronderstelling dat wat hij koopt ook altijd zijn bezit blijft.

Het principe “wat je koopt is van jou” is universeel aanvaard in de fysieke wereld, maar lijkt veel minder vanzelfsprekend in de virtuele. Hoewel u geld uitgeeft aan een legitieme versie van Windows, koopt u daarmee slechts het gebruiksrecht niet de software zelf. Ook de iTunes Music Store van Apple en andere legale muziekdownloadsites werken volgens het principe dat alleen het recht tot gebruik wordt gekocht; het gedownloade bestand is niet het eigendom van de koper. Dezelfde kwestie speelt ook voor virtuele goederen die je kunt kopen in online werelden als Second Life of World of Warcraft, zoals een magisch zwaard voor je Elf-strijder of kleren voor je avatar.

Vaak zijn er aanvullende gebruiksbeperkingen die worden samengevat als DRM: Digital Rights Management. Juist dat DRM levert soms vreemde situaties op. Sony installeerde vier jaar geleden terug ongemerkt software op pc’s (een zogenaamde rootkit) om het illegaal kopiëren van haar CD’s te voorkomen. Amazon-klanten keken in juli vreemd van hun e-readers op toen bleek dat de door hen aangeschafte e-books van George Orwells 1984 en Animal Farm (waarom ook uitgerekend die twee titels!) van hun Kindle waren verwijderd. Amazon bleek de rechten niet te hebben om de digitale edities uit te mogen brengen. Dus haalde Amazon de gedownloade boeken weer van de e-readers af en gaf het aankoopbedrag aan de klanten terug.

In de fysieke wereld zou dit voorval ondenkbaar zijn. U koopt een boek bij de boekhandel en vervolgens blijkt dat ze u dat niet hadden mogen verkopen. Dus halen ze het boek bij u thuis weer uit de boekenkast en leggen het aankoopsbedrag op de tafel. Mensen zouden furieus zijn als dat zou gebeuren. Toch mag Amazon dit met virtuele boeken wel doen aangezien het zo in het DRM is geregeld. Geen wonder dat met de groeiende populariteit van e-books zowel consumentenorganisaties als juristen zich op het DRM-probleem van digitale boeken storten.

Zo vlak voor de zomer wordt het hoog tijd om wat te schrijven vanuit het onderzoeksproject BMICE (Business Model Innovatie Cultureel Erfgoed). Als de erfgoedsector een belangrijke rol wil spelen in de digitale samenleving dan moet onze digitale dienstverlening nog aanzienlijk groeien maar tegelijk financierbaar blijven. Businessmodellen en vernieuwing daarvan is volgens DEN daarbij een essentieel hulpmiddel. Het onderzoek dat DEN in samenwerking met Kennisland in opdracht van het ministerie van OCW uitvoert moet erfgoedinstellingen een eerste handvat bieden om met businessmodellen aan de slag te gaan.

DEN was binnen het project verantwoordelijk voor twee van de vier expert meetings over thema’s relevant voor businessmodel innovatie: ICT-infrastructuur en organisatie (Kennisland deed auteursrecht en verdienmodellen).

Ter voorbereiding heeft Het Expertise Centrum de stand van zaken van beide onderwerpen middels desktop-onderzoek en interviews in kaart gebracht (zie eindreport). Vanuit deze inventarisatie werden agenda’s opgesteld voor de discussie tijdens de expertmeetings. De uitkomsten van deze bijeenkomsten leveren de bouwstenen voor een publicatie die als eindproduct van het project dient.

ICT-infrastructuur

Een werkblad uit de expertmeeting over ICT-infrastructuur

De deelnemers aan deze expert meeting waren gelijkelijk verdeeld over erfgoed en deskundigen op het gebied van infrastructuur (SURF, CATCH, HEC, Novay). Centraal stonden de voors en tegens van samenwerking en het gebruik van generieke ICT bij het ontwikkelen van infrastructuur. Openheid is voor erfgoedinstellingen een lastig concept. Enerzijds is er de maatschappelijke druk om digitaal erfgoed zo toegankelijk en herbruikbaar mogelijk te maken. Maar de instelling zelf stuurt aan op en is gebaat bij een hoge mate van controle over (de beschikbaarstelling van) digitaal erfgoed. Dit vergroot niet alleen de status van de instelling, maar draagt ook bij aan de betrouwbaarheid van de informatie die geboden wordt. Interessante vraag is dus in welke mate de verantwoordelijkheid voor culturele uitingen en erfgoed in open netwerken ge&uiml;nstitutionaliseerd dient te zijn.

Organisatie

Experts in de bijeenkomst over organisatie

In de expertmeeting over organisatie was het doel het achterhalen van leerpunten uit de opzet van digitale dienstverlening in andere publieke sectoren. In hoeverre werken centrale diensten en hoe belangrijk daarbij is centrale regie. Uitgenodigd waren dan ook deskundigen werkzaam uit aangrenzende publieke sectoren als onderwijs, e-overheid en bibliotheken. Opvallend was de waardering van deze externen voor de zelfregulering binnen de erfgoedsector. Wel was het idee dat een door de sector benoemde centrale partij nuttig is om de zelfregulering effectief en efficient te maken bijvoorbeeld om te komen tot centrale diensten.

Het vervolg

Tussenversie van een visualisatie

Op dit moment wordt de beoogde eindpublicatie samengesteld: wat is de rode draad door de verschillende thema’s van de expertmeetings, hoe maken we het belang van businessmodellen duidelijk aan de sector, hoe kunnen instellingen er zelf mee aan de slag, wat zijn aansprekende voorbeelden, etc? We streven naar een soort van werkboekje. Visualisaties moeten helpen om de toch complexe materie helder uit te leggen. De presentatie van het boekje vindt plaats tijdens een (besloten) eindseminar in de Hermitage in Amsterdam eind september.

Dag 2 van Museums and The Web begon gelijk in interactieve modus. Ontbijt werd geserveerd aan thematafels (‘Birds of a feather’). Samen met Geertje Jacobs nam ik deel aan de tafel ‘Virtual Only Museums’. Ondanks het vroege tijdstip (8:00 u.) nam het gesprek serieuze vormen aan met een discussie over de meerwaarde van digitalisering ten opzichte van het fysieke museum. In aansluiting op de keynote van Maxwell Anderson ging het niet alleen over de steeds hogere kwaliteit van digitale versies van museumobjecten (vgl. het Prado in Google Earth), maar vooral over het maken van verhalen die via het web gedeeld kunnen worden. Hierbij werd gedacht aan het filmen van conservatoren die vertellen over de collecties die ze beheren, of aan 3D-visualisaties van musea of VR-reconstructies. Ook werd gesproken over de mogelijkheid om persoonlijke portals en tentoonstellingen te maken, op basis van je eigen voorkeuren. Zo’n verzameling zal nooit een fysieke tegenhanger hebben, maar kan voor een persoon wel heel interessant of belangrijk zijn.

Na deze sessie heb ik nog het staartje meegepikt van de workshop die Johan Oomen van Beeld en Geluid en Harry Verwayen en Nikki Timmermans van Kennisland hebben gegeven over het businessmodel achter Beelden voor de Toekomst. Wie de workshop vorig jaar december tijdens de Digitaal Erfgoed-conferentie heeft meegemaakt, heeft een goede indruk van deze workshop. Nieuw was wel de pitch waarin enkele ideeën voor nieuwe diensten werden gepresenteerd. De hoofdprijs van een mooie gele ‘wooden shoe’.

Elk museum, archief of bibliotheek hanteert één of meer businessmodellen. Zonder businessmodel is er geen bestaansrecht: de instelling draagt iets bij aan de samenleving en weet de kosten daarvoor op één of andere manier te dekken met inkomsten. Dit evenwicht wordt echter in toenemende mate verstoord onder invloed van digitalisering en het internet. Er zijn nieuwe mogelijkheden, nieuwe vraag en nieuwe gebruiksvormen van erfgoed.

Als gevolg valt ook in de erfgoedsector regelmatig de term businessmodel en de noodzaak voor innovatie daarvan: welke rol ambieert een instelling en op welke manier is die rol rendabel te spelen?

Nadat er in december al een workshop over Business Model Innovatie (BMI) te volgen was op DE conferentie, organiseerde de stichting STAP (de organisatie achter WatWasWaar) samen met DEN en Kennisland de ‘Dag van het Business Model en Digitaal Erfgoed’.

50 deelnemers luisterden naar een introductie door internationaal expert Alex Osterwalder. Osterwalder heeft een raamwerk ontwikkeld dat organisaties kan helpen bij het denken over hun eigen businessmodel en dat van hun sector.

Business Model Canvas

Daarna volgenden drie Nederlandse casus. Vooral het betoog van Michel Mol over de Nederlandse Publieke Omroep sprak me aan. Ik heb sterk de indruk dat het businessmodel van NPO als interessant voorbeeld voor het erfgoed kan gelden. Michel toonde een plaatje waarin de NPO centraal gepositioneerd is te midden van artiesten, producenten, omroepen, distributeurs, gebruikers, “de samenleving” en zelfs de collectieve-rechten-behartigers. Hopelijk komen binnenkort de presentaties van de dag online beschikbaar zodat iedereen het schema kan bestuderen.

Belangrijk verschil lijkt me dat de NPO namens alle publieke omroepen de exploitatie van en innovatie voor publieke mediacontent kan organiseren. Zo’n partij heeft het erfgoed niet.

Opvallend aan de deelnemerslijst vond ik het feit dat zich onder de 50 aanwezigen nog geen 20 erfgoedinstellingen bevonden. Musea, aan wie ik de meeste mogelijkheden én noodzaak voor ondernemingszin toeschrijf, telden maar één vertegenwoordiger. Er is een verschil tussen ondernemingszin en bedrijfsmatigheid, maar persoonlijk vind ik businessmodel innovatie nu juist zo interessant omdat beide aspecten er in aan de orde komen.

De belangstelling voor deze dag vormt een aardige nulmeting voor een conferentie later in dit jaar waarop de resultaten van een onderzoeksproject naar Business Model Innovatie in het Cultureel Erfgoed door Kennisland en DEN worden gepresenteerd.