Uw favoriete titel niet als e-boek verkrijgbaar of u heeft geen zin uw reeds papieren boek opnieuw als e-boek aan te schaffen? Snij de bladzijden los en scan het boek zelf! In Japan een trend! In de slipstream van het succes van de Ipad worden er nu ook meer tekstscanners verkocht. Er zijn in Japan zelfs bedrijven gespecialiseerd in het lossnijden van bladzijden uit boeken. Deze trend heeft de fraaie term “jisui” meegekregen, wat zoveel betekent als “je eigen maaltje koken”.

In Japan lift de scannerverkoop mee in de succes van de Ipad. Een verkoper demonstreert een tekstscanner. (Bron: Mainichi Daily News)

Nu neemt het elektronisch lezen in Nederland nog niet zo’n hoge vlucht – dit zet uw verslaggever wel verder aan het denken. De KB gaat, in samenwerking met Google en andere bibliotheken, de hele Nederlandse boekproductie vanaf 1740 scannen. Is dat, gezien deze Japanse trend en wellicht ons voorland, wel nodig? Die Nederlandse boekproductie scannen we met z’n allen zelf wel even! Over crowdsourcing gesproken! Maar ik geef toe, het is een product van de firma Wensdroom & Toekomstmuziek, gezien de huidige situatie rondom auteursrechten. Maar daar gaan we het vandaag nu eens niet over hebben.

Op 17 juni 2010 organiseerden Stichting DEN en de Vereniging voor Geschiedenis en Informatica een gezamenlijke studiedag over het digitale lezen. Een middag dus over e-readers, e-books en wat dit alles betekent voor het cultureel erfgoed. Er waar beter een studiedag over het miniaturiseren van hele bibliotheken in één klein apparaatje te houden dan in het kleinste stadje van Nederland: Madurodam.

De studiemiddag over e-books vond plaats in een zonovergoten Madurodam.

Dagvoorzitter Robèrt Gillesse trapte af met een korte inleiding waarin hij zich openlijk afvroeg of de e-reader nu een toevoeging is om (digitale) informatie tot ons te nemen of dat dit het onvermijdelijke einde zal betekenen voor het op papier gedrukte boek. De vraag “Will it blend?” werd overigens wel bijzonderlijk letterlijk genomen in een YouTube-filmpje dat Gillesse toonde waarin een Apple iPad in de blender werd vermalen.

Wiebe de Jager is als uitgever van Eburon en initiatiefnemer van Ereaders.nl een van de voorlopers in Nederland op het gebied van e-books. De Jager noemde 2009 het jaar van het e-reading; de publieke aandacht was nooit eerder zo groot. Verkopen van e-readers en e-books vallen echter nog steeds tegen. De Jager verwacht dat een massale overstap op e-readers pas zal plaatsvinden wanneer obstakels als verkoopprijs, beschikbaarheid en flexibiliteit zijn opgelost. Zo zijn e-books nauwelijks goedkoper dan papieren boeken (en de BTW op e-books is met 19% zelfs veel hoger dan de 6% voor een papieren boek).

Over de studiemiddag werd druk getwitterd. Op de vraag aan de zaal wie er een e-reader heeft, gingen vijf handen op. Toevallig bleken die allemaal op dezelfde – eerste – rij te zitten.

Verder is het aanbod van digitale boeken in het Nederlandse taalgebied nog zeer bescheiden met zo’n 3 à 4000 titels. Wat de aarzelende bekeerling zeker nog tegenhoudt is het bestaan van verschillende, incompatibele bestandsformaten als mobipocket, epub en pdf. Net als met de videoband, waar eerst het pleit beslecht moest worden tussen de formaten vhs en betamax – om niet te spreken van video2000 – is deze slag volgens De Jager ook onherroepelijk nodig voor e-books.

Een bijzonder heikel punt voor de gebruikers van e-books is de toepassing van verschillende strigente kopieerbeveiligingen, kort samengevat als drm of te wel digital rights management. Deze beperkingen moeten de illegale verspreiding van digitaal materiaal voorkomen, maar hinderen daarbij ook legale kopers en gebruikers. Zo is het bijvoorbeeld niet mogelijk om onverminderd e-books te kopiëren van de ene naar de andere reader, hetgeen niet ondenkbaar is aangezien er nog steeds nieuwere versies van e-readers op de markt worden gebracht. En zoals Jan de Waal van Basisbibliotheek Maasland beaamt, drm brengt ook het uitleenverkeer van bibliotheken geheel in de war: door licenties mogen bibliotheken maar één exemplaar van e-book tegelijk uitlenen!

Renze Brandsma en Caspar Treijtel van de Universiteitsbibliotheek van de Universiteit van Amsterdam gaan er vanuit dat deze organisatie vanaf 2025 helemaal geen gedrukte boeken meer zal aanschaffen. In de tussentijd is de universiteitsbibliotheek druk bezig de analoge wetenschappelijke collecties volledig te digitaliseren. Daardoor zullen de gedrukte boeken minder als informatiedrager en meer als cultureel erfgoed gaan worden beschouwd. De wetenschappelijke bibliotheek zal zich in deze digitale wereld, net als de eerdergenoemde openbare bibliotheken, moeten heruitvinden en zich profileren als een studiecentrum waar studenten en onderzoekers kunnen samenwerken.

René van Stipriaans eerste kennismaking met e-readers was van enkele jaren terug toen hij werd benaderd door het bedrijf iRex (dat overigens eerder op de dag aankondigde in surseance te zijn): of de hele DBNL bij wijze van promotiestunt op de iLiad zou kunnen worden gezet. Van Stipriaan ziet vooralsnog een uiterst moeizame opkomst van e-readers met maar weinig aanbod en waar ook niemand geld aan lijkt te verdienen.

Ziet de toekomst van het e-book er Googlefied uit, vroeg René van Stipriaan zich hardop af.

Op een studiemiddag over e-books is het onderwerp copyright – helaas – onvermijdelijk. En aangezien het woord “drm”, en de verwarring die dit met zich meebrengt voor uitgever én lezer al waren genoemd, is een bespreking van wat wel en niet mag met e-books ook onontbeerlijk. In veel opzichten is de situatie van e-books hetzelfde als die van gedrukte boeken: voor verspreiding is toestemming van de oorspronkelijke maker nodig en dat geldt nog tot 70 jaar na het overlijden van de langstlevende rechthebbende (dit hoeft niet altijd alleen de auteur te zijn, ook freelance illustratoren, fotografen of vormgevers kunnen aanspraak maken op het werk), daarna komt op 1 januari van het daaropvolgende jaar het werk in het publiek domein.

Er zijn echter ook enkele belangrijke juridische verschillen, constateert Lizzy Kok van de Koninklijke Bibliotheek. Zo kennen contracten van vóór 1990 het begrip “digitale exploitatie” niet, terwijl bij nieuwere contracten niet altijd duidelijk is of de verspreiding als e-book werkelijk is inbegrepen. Dat betekent dus vaak opnieuw onderhandelen met àlle rechthebbenden.

Tot slot brengt Paul Rutten, hoogleraar digitale mediastudies aan de Universiteit Leiden, de verschillende lezingen weer bijeen in een brede bespiegeling op het digitaal lezen. Rutten citeert daarbij met regelmaat Marshall McLuhan (1911-1980) om e-readers en e-books een plaats te geven. Het horseless carriage syndrom is sprekend van toepassing op de terminologie van e-books en ook e-readers proberen duidelijk de “look and feel” van het gedrukte boek te kopiëren. Of nog zo’n kraker: de inhoud van het nieuwe medium is het oude medium. Het gros van de e-books bestaat immers uit gedigitaliseerde versies van reeds gedrukte werken.

Daarmee zien we de toekomst door de achteruitkijkspiegel. Waarom proberen e-readerverkopers juist senioren aan het digitaal lezen te krijgen? Jongeren hebben de toekomst, maar onder de 30 is er niemand die een e-reader heeft. Rutten kijkt daarom met vertrouwen naar de toekomst waarin voor digitaal en papier een markt blijft. Daarbij zal de digitale publicatie veel meer een eigen weg kiezen en steeds minder nog lijken op de leeservaring van papier.

Een digitale publicatie zal vaak doorverwijzen naar andere bronnen, net als het internet, interactief zijn en mogelijkheden bieden voor samen werken en samen lezen. Het is de praktische toepassing die vooral bepalend zijn op welke wijze de informatie tot ons komt: form follows function. Dat is overigens geen wijsheid van McLuhan, maar van architect Louis Sullivan (1856-1924).

We zouden het bijna vergeten, zelfs Madurodam is al helemaal in oranjestemming met het WK voetbal op de buis.

Nachleben
Over de studiemiddag is druk getwitterd, geblogt en met de digitale fotocamera vastgelegd (ook al zo’n horseless carriage). Een kleine selectie van blogs met 23 Dingen en een Mens, Festina Lente, Museum Future en we voegen natuurlijk meer toe als deze verschijnen. De berichten van de twitterende deelnemers zijn bijeengebracht op Twapper Keeper en foto’s, gemaakt door Jan de Waal, zijn te bewonderen op Picasa en die van DEN op Flickr. De presentaties (in PowerPoint-formaat) zijn eveneens beschikbaar.

Het E-reading event dat uw verslaggever op 23 maart jongstleden bezocht,  begon met een vergelijking die de hele dag boven het gebodene bleef hangen: zoals de eerste auto’s nog op een koets leken, zo lijken de huidige generatie e-readers en e-boeken nog op, eh, boeken. Deze fijne metafoor werd uitgesproken door Pieter Hermans, organisator van het Event en directeur van Jakajima.nl.

Het E-reading event is het eerste, grote congres over dit onderwerp in Nederland. De insteek was vooral commercieel: uitgevers, e-boek en e-readerproducenten domineerden het toneel. Toch was het ook vanuit erfgoedperspectief een bijzonder interessante dag. Want de e-readerrevolutie kan ook in onze sector grote gevolgen gaan hebben. Om maar is wat te noemen: wie heeft nog bibliotheken nodig als je straks Google boeken uit de Google Cloud kunt “lenen”? De Google Books spreker Philippe Colombet hintte reeds naar verdienmodellen in deze richting.

Naast een symposium was er ook een beurs waarop e-readerproducenten, e-boekmakers en allerhande tussenpersonen (waaronder het Centraal Boekenhuis) hun kunnen en waren presenteerden.

Een aantal opvallende observaties uit het Event:

• 

  Afbeelding uit lezing Wiebe de Jager

  Alle sprekers leken het, opvallend genoeg, eens over één ding: DRM (Digital Rights Managment) in de e-boekenmarkt is een doodlopende weg. Keynote spreker Wiebe de Jager, mede oprichter van e-readers.nl en fanatieke e-boekblogger, toonde zelfs een plaatje van een grafsteen met “DRM” er op (zijn interessante lezing hier). DRM blijkt een belangrijk obstakel op uitwisselbaarheid van e-boeken en daarmee een rem op de verkoop. Libris-directeur Caroline Damwijk vermeldde dat negen van de tien e-boekvragen van klanten te maken hadden met problemen rondom DRM. Zelfs Bol.com (vertegenwoordigd door Hidde van der Louw) dat een eigen DRM-variant gebruikt, beaamde dit beeld. Voor de duidelijkheid: het door iedereen omarmde e-pub formaat is op zich zelf genomen open, het daarbinnen te gebruiken DRM maakt echter dat grote spelers eigen, niet uitwisselbare “ecosystemen” kunnen creëren. Bekende ecosystemen zijn die van Amazon (maakt gebruik van een eigen bestandsformaat gekoppeld aan eigen hardware: de Kindle), Bol.com en straks waarschijnlijk Apple (middels de iPad).
• De verkoop van e-readers en e-boeken in Nederland is eigenlijk nog maar nauwelijks begonnen. Marktonderzoekbedrijf GfK wist te melden dat er tot nu toe 37.000 readers waren verkocht, waarvan 20.000 door Bol.com.  Bol heeft tot nu toe 54.000 e-boeken verkocht en verwacht er in 2010 een kleine 150.000 te verkopen. Dit zijn in tegenstelling tot wat in de VS gebeurd – met name door Amazon – nog erg bescheiden verkoopcijfers. GfK-spreker Maikel Verhaaren zag betreft het e-lezen “drie beren op de weg”:
  1. Een nieuwe technologie heeft voldoende draagvlak en kritische massa nodig. Zie bijvoorbeeld het succes van de iPod of de smartphones. Het aantal verkochte e-readers is nog erg laag en dit zit waarschijnlijk in de geringe toegevoegde waarde van het apparaat. De huidige generatie readers is niet sexy, is single-purpose, en in zicht daarvan relatief duur. Wellicht dat de iPad, of komst van andere, veelzijdiger tablets hier verandering in gaat brengen.
  2. De koopintentie is nog erg laag. Per reader worden gemiddeld 3 boeken gekocht (dat is exclusief studieboeken). De consument is dus nog zeker niet om, al is er een e-reader aangeschaft. De hoge prijzen van e-boeken, al dan niet veroorzaakt door een hoger BTW-tarief, worden door de consumenten absoluut niet begrepen.
  3. Het aanbod van Nederlandse boeken is nog zwaar onder de maat. Slechts 3% van de huidige oplage Nederlandse boeken schijnt als e-boek verkrijgbaar te zijn. Ook moeten uitgevers het gedrukte en het e-boek tegelijk publiceren. Consumenten begrijpen niet waarom ze op het e-boek langer moeten wachten. Uitgevers zijn simpelweg te afwachtend.
• Dit geringe aanbod van titels, de afwachtendheid van de uitgevers en de hoge prijzen van e-boeken zet de deur open voor ander gevaar: piraterij. De link met de lang treuzelende en onhandig opererende muziek- en filmindustrie wordt heel duidelijk gezien: boekenuitgevers kunnen zich niet veroorloven af te wachten. Illegale “scanstraten” staan reeds op scherp.
• Er wordt hard gewerkt aan schermen die de e-ink eigenschappen (hoge leesbaarheid, werken bij omgevingslicht en heel laag energieverbruik) paren aan de verworvenheden van LCD-schermen (hoge kleurdiepte, scherpte en snelle wisseling van beeld). Veelbelovende schermtechnieken zijn die van Mirasol en Liquivista (ooit onderdeel van Philips). Johan Feenstra van het laatste Nederlandse bedrijf was een van de keynote speakers. De Liquivista-techniek zou volgens hem goedkoper zijn dan die van Mirasol en het op termijn mogelijk maken ook buigzame schermen (als ons ooit beloofd) te produceren.
• Het e-boek wordt door verschillende sprekers gezien als maar één van de apparaten waar je op kan lezen. Zowel Colombet van Google Books als Michiel Buitelaar, COO digitale media van Sanoma uitgeverij, gaven aan heel duidelijk in te zetten op meerdere media. Colombet zei te werken volgens motto: “buy anywhere, read anywhere”. Dit verwijst naar de e-boekcloud plannen van Google. Zij zien het downloadmodel als verouderd en misbruikgevoelig en willen gebruikers via een eigen account altijd toegang bieden tot de door hen aangeschafte content. En dat geheel los van het medium waarop die content wordt bekeken. Buitelaar hield een meeslepend en humoristisch betoog over de activiteiten van mediagigant Sanoma (>80 websites) in het ontwikkelen van iPhone apps (onder andere van Nu.nl). Apps moeten volgens hem echt als een nieuw medium worden gezien en ook als zodanig worden behandeld. Het 1:1 omzetten van het ene naar ene medium is volgens hem tot mislukken gedoemd. Het ontwikkelen van apps is daarmee een dure operatie.
• Uit een, niet erg diepgaande, e-readingtest door de Hogeschool van Amsterdam bleek dat studenten bijzonder ontevreden waren over de e-readers. Oordeel van het studentenvolkje: Langzaam, aantekeningen maken is onhandig, lastig wisselen tussen boeken, suf apparaat. De studenten meldden dat het wellicht iets zou zijn voor de jongere generatie (!) die niets anders zou doen dan van het scherm lezen. Deze nuffige generatie twintigers prefereert een papieren studieboek.
• In tegenstelling tot wat de studenten denken lijken de huidige e-readers vooral door ouderen te worden gekocht. Zij lezen blijkbaar het meest, hebben een wat dikkere portemonnee en zien het nut wel in van apparaatje waarop je een hele stapel boeken mee op vakantie kunt nemen. Is daarmee de e-reader een gadget voor 50 plussers? De Libris-directrice Caroline Damwijk legde in ieder geval een sterke nadruk op deze consumentengroep.
• 

  Irex "A4" e-reader

  Een wat onderbelicht aspect van de e-reader kwam in een van de laatste lezingen aan bod: het sparen van het milieu. Hans Brons van IREX Technologies (e-readerproducent, eveneens een Philips offspin) benadrukte de rol die e-readers in de professionele markt kunnen gaan spelen. Brons zag in tegenstelling tot eerdere sprekers juist daar wel een duidelijke rol voor single purpose leesapperaten. Uw verslaggever schaamt zich regelmatig diep over de pakken papier die hij uitprint en voelde zich zeer aangesproken door dit verhaal. Sinds de komst van de PC’s wordt er, in tegenstelling tot werd verwacht – het papierloze kantoor -, meer papier gebruikt als ooit. IREX heeft een A4 grote e-reader voor professioneel gebruik ontwikkeld en verwacht daar veel van. Wellicht dat met dergelijke e-readers het papierloze kantoor dan toch een kans gaat maken. Over het milieu effect van e-boeken vond uw Schuldige Printopdrachtgever overigens onlangs nog deze interessante bron: http://www.ecolibris.net/ebooks.asp

Kortom een welbestede en inspirerende dag! Voorlopige conclusie: het e-lezen wacht een grote toekomst, maar een aantal obstakels dient wel uit de weg te worden geruimd. Een groter aanbod e-boeken, geen DRM, lagere prijsstelling, betere (kleuren)schermen, sexier apparaten en het serieus aanboren van de professionele leesmarkt.

Ter afsluiting: DEN heeft samen met de KB voorgenomen om medio mei of juni een studiemiddag te organiseren over de gevolgen van e-reading voor de erfgoedsector. Wij horen daarom graag van erfgoedinstellingen of zij ervaring hebben met e-books en e-lezen en staan open voor suggesties betreft de invulling van de studiemiddag. Reageer in het onderstaande of neem contact met ondergetekende.

Apple dreigt er al mee en nu heeft HP ze de loef afgestoken: de introductie van een “tablet”. Dat wil zeggen een handzaam apparaatje dat behalve als elektriek leesboekje ook kan dienen als filmvertoner en internetbrowser. Want dat is natuurlijk wel het zwakke punt van de huidige e-readers: het is een relatief duur single-purpose (alleen lezen) apparaat. Vraag is natuurlijk wel of een tablet net zo prettig zal lezen als een e-reader.

Blogger Uitgever 2.0 (sterk aanbevolen wanneer u geïnteresseerd bent in e-lezen) noemt reeds een tablet – de Adam van Notion Ink – die kan wisselen tussen kleurenweergave met achtergrondlicht en grijswaardenweergave die gebruik maakt van omgevingslicht en daarmee de ogen minder vermoeid.

Kortom, waar zitten we over 5 jaar mee in de trein, met één handig betaalbaar multimedia apparaatje (film, lezen, muziek, internet, wat al niet), of nog steeds met drie, vier verschillende kostbare gadgets?

Met DRM of Digital Rights Management ging de muziekindustrie de strijd aan tegen het illegaal muziek downloaden en delen. Zonder succes. Naar het er naar uitziet lijkt nu de uitgeverswereld DRM te gaan omarmen om het illegaal verspreiden van e-books in te dammen. Volgens Bright kunnen de uitgevers beter leren van de ervaringen van de muziekindustrie in plaats van het wiel nodeloos opnieuw uitvinden ten koste van de e-bookgebruiker.

MuseumsEtc is een Brits bedrijf dat musea wil helpen met het delen van kennis en informatie via het uitgeven van publicaties en het organiseren van bijeenkomsten. Op dit moment wordt gewerkt aan het boek Twitter for Museums.

Bijzonder is dat je nu al toegang kan krijgen tot een vooruitgave. Dat kost dan 30 pond. Aanschaf nu geeft, naast toezending van een gedrukt exemplaar eind januari, de mogelijkheid om suggesties en commentaar te leveren op de teksten zoals die worden geschreven door de auteus uit de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Australië. Als iemand uit het Nederlandse museale veld de handschoen oppakt, zijn we uiteraard nieuwsgierig naar zijn mening over de inhoud van het boek en deze manier van publiceren.

De moderne mens leest digitaal. Althans, dat zouden we toch wel moeten opmaken uit het vele nieuws over e-books. Hoe staat het eigenlijk met het gebruik ervan in het erfgoedwereldje? DEN polst de stemming onder de lezers met een nieuwe poll:

 Loading ...

Reacties op het gebruik van e-books en e-readers zijn natuurlijk ook van harte welkom.

Het kan bijna niemand ontgaan zijn. Deze week was de EU-hoorzitting over de Google Books Settlement. De directeur van de KB, Bas Savenije, haalde de voorpagina van de Volkskrant en ook de NOS kwam langs om het volgende statement op te tekenen: “De Koninklijke Bibliotheek heeft haar twijfels. Zij vreest een digitaal monopolie.”

Waar gaat het om?

Google wil de “de bibliotheek van de toekomst” zijn en het project heet Google Books. En dat betekent dat Google een zo groot mogelijk aantal digitale boeken doorzoekbaar en vindbaar wil maken in haar eigen systemen (lees bibliotheek). En Google wil deze boeken ook commercieel exploiteren.

In de toekomst zullen dat digitale boeken zijn (in E-pub formaat) en Google is vanaf 2004 bezig om boeken te digitaliseren om ook oudere boeken op te nemen in haar e-bibliotheek. Op dit moment zijn er 10.000.000 boeken gescand en online gezet. Een enorm aantal in 5 jaar. Google sluit daarvoor o.a. contracten met bibliotheken.

Maar Google is deze scanactiviteiten begonnen zonder auteursrechten te respecteren. Daarom hebben Amerikaanse uitgevers en schrijvers een proces aangespannen en daar is de Google Books Settlement uit voortgekomen. De Amerikaanse rechter doet een uitspraak over de Settlement op 7 oktober.

Wat hebben Nederland en de EU te maken met de Google Books Settlement?

Ook boeken van Nederlandse en Europese schrijvers worden opgenomen in Google Books. De Settlement stelt dat Google dat gewoon kan doen, tenzij de rechthebbende daar bezwaar tegen maakt. En dat is tegengesteld aan het Europese en Nederlandse Auteursrecht. De instelling (bibliotheek of Google) die een werk waar nog auteursrecht op berust, wil digitaliseren en online wil publiceren, moet toestemming hebben van de rechthebbende. Het Amerikaanse auteursrecht botst hier op het Europese en Nationale auteursrecht. Google is internationaal, maar wel Amerikaans.

De Settlement maakt alleen (tegen betaling) full text beschikbaarstelling van de auteursrechtelijk beschermde boeken in Amerika mogelijk. Google wil zich (nog) niet branden aan het Europese auteursrecht. Er kan dus een information gap tussen de VS en de EU ontstaan, omdat Europese (verweesde) boeken wel in te zien zijn in de VS, maar niet in Europa.

Alle verweesde werken naar het Google weeshuis?

Wat zei Bas Savenije nog meer en dit betreft de verweesde werken [zie ook: Wat zijn verweesde werken? ]:

“Als wij een boek willen scannen, zijn we volgens Nederlandse en Europese wetgeving verplicht de rechthebbende op te sporen. Als we die niet kunnen achterhalen, mogen wij het boek ook niet scannen. Volgens de schikking hoeft Google dat niet te doen.”

Er ontstaat dus de vreemde situatie dat Google de verweesde werken zonder problemen kan scannen en beschikbaarstellen, want er zullen bijzonder weinig rechthebbenden bezwaar gaan maken bij Google. Maar dat Nederlandse erfgoedinstellingen bijzonder tijdrovende speurtochten moeten ondernemen naar rechthebbenden die nauwelijks te achterhalen zijn. “Op die manier dreigt Google een digitaal monopolie op de verweesde werken te krijgen”, alsdus nog steeds Bas Savenije in de Volkskrant.

Dat is gesignaleerd en vandaar dat EU-commisarissen Reding & McCreevy een gezamenlijk standpunt formuleerden:

“They [Reding&McCreevy] highlighted the need to adapt Europe’s still very fragmented copyright legislation to the digital age, in particular with regard to orphan and out-of-print works.”

En wat vinden bibliotheken hier allemaal van?

Zoals al uit de eerdere tekst blijkt heeft de Koninklijke Bibliotheek sterke bedenkingen. Naast de al geopperde bezwaren, hebben bibliotheken nog meer (principi�le) zorgen en bezwaren. Deze zijn te lezen in de gezamenlijke verklaring van internationale bibliotheekorganisaties IFLA, Liber en Eblida.

Deze bezwaren zijn aan de orde gekomen tijdens de hoorzitting. De hoofdpunten uit hun statement zijn:

• EBLIDA is deeply worried with the territorial limits of the settlement
• Control of information by one corporate entity
• Long-term preservation of cultural heritage
• Pricing policy
• Censorship
• Privacy
• Research
• Contracts vs. statutory exceptions and limitations

Ik kan de lezer zeker aanraden om deze heldere uitzetting van bezwaren van bibliotheken te lezen. Zie ook het bericht van Informatieprofessional: Europese Commissie wil ��n Europese auteurswet.

Hoe houdbaar is het e-book als medium? Hierover plaatste Bert Berenschot op de Nederlandse discussielijst voor bibliothecarissen en informatiespecialisten NEDBIB-L een interessant bericht. Hij concludeert, naar aanleiding van een recente e-mailwisseling met Bol.com “het digitale boek zoals nu bij Bol.com aangeboden is een vluchtig medium”.

De online boekenwinkel verbindt aan de verkoop van e-books de restrictie dat een aangeschaft e-book maximaal zes keer mag worden gedownload. Berenschot hierover:

“In de loop der jaren zal ik dus ooit het boek kwijt raken door zowel aanschaf van nieuwe readers (kunnen kapot gaan of gestolen worden) of nieuwe pc’s. Plus daarbij dat mijn vriendin het boek natuurlijk op haar eigen reader moet kunnen lezen (net zoals zij een door mij aangeschaft papieren boek ook moet kunnen lezen): telt ook weer mee bij die zes keer. Het e-book moet ik dus beschouwen als iets dat niet definitief in mijn bezit is?”

Wel gekocht, maar niet de baas over de aankoop. Het is duidelijk dat boekverkopers en uitgevers wat betreft e-books nog zoekende zijn naar een geschikt businessmodel, maar daarmee zitten ze de welwillende klant in de weg. Ze lijken vooral de lijn van de muziekindustrie te volgen. Die brengen allerlei beperkingen in het digitale gebruik van legaal gedownloade muziek aan. Dat maakt het voor de klant wel verwarrend, die is in de veronderstelling dat wat hij koopt ook altijd zijn bezit blijft.

Het principe “wat je koopt is van jou” is universeel aanvaard in de fysieke wereld, maar lijkt veel minder vanzelfsprekend in de virtuele. Hoewel u geld uitgeeft aan een legitieme versie van Windows, koopt u daarmee slechts het gebruiksrecht niet de software zelf. Ook de iTunes Music Store van Apple en andere legale muziekdownloadsites werken volgens het principe dat alleen het recht tot gebruik wordt gekocht; het gedownloade bestand is niet het eigendom van de koper. Dezelfde kwestie speelt ook voor virtuele goederen die je kunt kopen in online werelden als Second Life of World of Warcraft, zoals�een magisch zwaard voor je Elf-strijder of kleren voor je avatar.

Vaak zijn er aanvullende gebruiksbeperkingen die worden samengevat als DRM: Digital Rights Management. Juist dat DRM levert soms vreemde situaties op. Sony installeerde vier jaar geleden terug ongemerkt software op pc’s (een zogenaamde rootkit) om het illegaal kopi�ren van haar CD’s te voorkomen. Amazon-klanten keken in juli vreemd van hun e-readers op toen bleek dat de door hen aangeschafte e-books van George Orwells 1984 en Animal Farm (waarom ook uitgerekend die twee titels!) van hun Kindle waren verwijderd. Amazon bleek de rechten niet te hebben om de digitale edities uit te mogen brengen. Dus haalde Amazon de gedownloade boeken weer van de e-readers af en gaf het aankoopbedrag aan de klanten terug.

In de fysieke wereld zou dit voorval ondenkbaar zijn. U koopt een boek bij de boekhandel en vervolgens blijkt dat ze u dat niet hadden mogen verkopen. Dus halen ze het boek bij u thuis weer uit de boekenkast en leggen het aankoopsbedrag op de tafel. Mensen zouden furieus zijn als dat zou gebeuren. Toch mag Amazon dit met virtuele boeken wel doen aangezien het zo in het DRM is geregeld. Geen wonder dat met de groeiende populariteit van e-books zowel consumentenorganisaties als juristen zich op het DRM-probleem van digitale boeken storten.

Sinds jaar en dag wordt het einde van het papieren boek aangekondigd, maar net als met het papierloze kantoor, lijkt dit nog steeds meer een droom dan werkelijkheid. Al zitten we vaak dagenlang achter ons beeldscherm, we blijven houden van papier. Dus zitten we wel te wachten op het e-book?

We drukken met z’n allen nog wat vaak op de knop “Print”. Of het nu gaat om een notitie langer dan een paar A4-tjes, een interessante webpagina of dat handige plattegrondje om de weg mee te vinden�� we hebben het graag op papier bij ons. Papier is een betrouwbare back-up. “Wat staat de printer vandaag weer te zwoegen? Tsja, ik heb een lange treinreis voor de boeg en dan ga ik dat lange rapport maar eens lezen”. Herkenbare situatie? Vast wel.

Papier is niet afhankelijk van batterijduur, je kunt het zo klein opvouwen als je maar wilt, er direct aantekeningen op maken, het snel delen met anderen, het werkt onder bijna alle situaties (hooguit niet onder de douche, maar daar kan electronica ook niet zo goed tegen), je kunt er lang naar kijken zonder hoofdpijn te krijgen, het is recyclebaar �n het gebruik ervan spreekt voor zich. Een schitterend stukje technisch vernuft eigenlijk, dat papier.

Waarom zouden we eigenlijk over willen naar een papierloos medium als een e-book? Pleitbezorgers van het e-book zien het als een logische volgende stap. We worden steeds digitaler en nadat we inmiddels afscheid hebben genomen van de typemachine, de analoge camera (probeer tegenwoordig nog maar eens aan een filmrolletje te komen), de videorecorder, de accept-giro en straks het bankafschrift, het treinkaartje en de strippenkaart is het volgens de e-bookclub nu de hoogste tijd om ook het boek de deur uit te doen. Zo’n vaart zal het echter nog niet lopen.

Met een e-reader, waarmee je e-books kunt lezen, kun je meerdere boeken op ��n apparaat bewaren. Sterker nog, er past een kleine bibliotheek op een e-reader. Dat scheelt zeker gesjouw. “Maar”, sputteren fervente boeklezers boekenliefhebbers tegen, “waarom zou je voor je plezier van een beeldschermpje willen lezen?” Daarnaast ben je ook afhankelijk van de batterijduur, kunnen e-readers praktisch geen plaatjes of iets in kleur weergeven (de grafische kwaliteit gaat ten koste van een langere batterijduur) en is het weer een apparaat met een eigen stekker (lees: nog een oplader erbij).

Er zijn ook nog eens verschillende e-readers en e-bookformaten om rekening mee te houden. De meest bekende e-readers zijn de Kindle van Amazon (alleen in de VS beschikbaar), gevolgd door de Sony Reader en de iLiad van iRex. En dan zijn er tenslotte nog de kosten. Een e-reader kost toch al snel zo’n 350 tot 400 euro en daarnaast moeten veel e-books betaald worden, ook al zijn er enkele gratis alternatieven zoals de e-books van het Project Gutenberg.

E-readers kunnen verder (nog) bar weinig anders. Het vervangt misschien een stapel boeken in de reistas, maar verder kun je er niet zo heel veel mee. Dat maakt de hele e-readerervaring vooralsnog erg spartaans en het gebruik van papier absoluut niet overbodig. Het papieren boek zal gewoon naast het e-book blijven bestaan.

Het is daarmee ook niet zo verwonderlijk dat e-books tot op heden door consumenten nog niet massaal zijn opgepakt. Zelfs in de VS, waar e-readers het eerst op de markt kwamen, heeft naar schatting 1,5% van de online consumenten een e-reader. Vooral uitgeverijen rekenen, doordat er minder kosten worden gemaakt met een e-book dan met de druk van een papieren boek, op een grote kostenbesparing en zien daarom wel wat in het gebruik van e-readers. Boekhandels vrezen daarentegen voor hun klandizie en bieden in hun webwinkels nu al e-books aan, inclusief exclusieve deals voor de aankoop van e-readers, of richten zich op print-on-demand in de winkel zelf, bijvoorbeeld met de Espresso Book Machine. E-booklezers zullen waarschijnlijk meer aanbod mogen gaan verwachten nu er allerlei nieuwe e-bookinitiatieven worden opgezet. Meest welkom zou een daling van de verkoopsprijzen voor e-books zijn. Deze liggen voor e-books vaak niet ver onder die van gedrukte exemplaren. Dit heeft al geleid tot protesten onder de gebruikers van Amazons Kindle over het prijsbeleid. Daarnaast willen gebruikers liever niet gebonden zijn aan ��n aanbieder, zeker niet als deze e-books op je reader kan wissen.

De verwachtingen rond e-books zijn hooggespannen. Daarvoor hangt wel veel af van vooral de prijs voor e-books en e-readers. Het is te verwachten dat vooral in bepaalde sectoren e-books sneller een intrede zullen doen dan andere. Het gaat daarbij vooral om informatie die zeer actueel is, maar ook snel verouderd. Denk bijvoorbeeld aan computerhandboeken, studieboeken en technische handleidingen. In feite zijn het die boeken die je nu al niet ook al niet aan een tweedehands boekwinkel kunt slijten.

Ook voor het bedrijfsleven, bijvoorbeeld om de papierstroom van vergaderstukken als memo’s en notities terug te dringen, zouden e-readers een oplossing kunnen zijn. Vaak zijn al die printjes van e-mailberichten, krabbels en notities na een paar weken al niet meer nodig. Ze worden vaak al digitaal verspreid, maar dan weer uitgeprint om mee de vergaderzaal in te nemen. Een apparaat waarop al deze digitale correspondentie kan worden gelezen, zou een einde kunnen maken aan het vele printen op kantoor. Maar daarvoor zullen de huidige e-readers zich nog wel verder moeten ontwikkelen.

Met de goedkope netbooks van tegenwoordig heb je tegenwoordig overigens voor het zelfde geld van een e-reader al een handzame computer waarop je ook kunt tekstverwerken, e-mailen en ook e-books (in ieder geval in PDF-formaat) kunt lezen. Apple-watchers kijken daarentegen al enige tijd lekkerbekkend uit naar een mogelijke iTablet of gebruiken hun iPhone als een e-reader. De vraag “What would Google do?” is ook in relatie tot e-books gesteld. Met hun massa-digitaliseringsproject Google Books zijn zij een grote speler op het gebied van online publicaties geworden. Zelfs Oprah Winfreh, die met haar boekenrubriek al jarenlang schrijvers maakt en breekt, zou met haar recente aandacht voor e-books ook een belangrijke factor kunnen zijn voor de doorbraak van e-books en e-readers.

Wat betekent dit alles voor erfgoedinstellingen? Dat naast de papieren boeken in de museumwinkel er ook een toenemende vraag zal ontstaan naar e-books. Erfgoedinstellingen zouden, al dan niet tegen betaling, diverse publicaties in e-bookformaten kunnen gaan aanbieden. Maar stel dat de bezoeker van een museum bij binnenkomst een exemplaar van de catalogus via de wifi-verbinding kan downloaden naar zijn e-reader en daarmee al bladerend door de tentoonstelling kan wandelen. Daarmee zou de e-reader een variant op de bekende audioguides kunnen zijn. Musea zouden, net als de audioguides de hardware (de e-reader) kunnen uitlenen of alleen het downloaden van de catalogus naar een eigen e-reader kunnen faciliteren.

We zijn benieuwd of erfgoedinstellingen e-bookplannen aan het maken zijn. Laat het ons vooral weten!